روان‌شناسي عشق
عشق را در قلب خود جست‌وجو كن!

ترجمه: محسن خاتمي

داشتن يك عشق سالم به خويشتن،ارزشي مذهبي است. كسي كه خودش را دوست نداشته باشد، هرگز قادر نخواهد بود ديگري را دوست بدارد. نخستين موج عشق بايد در قلب خودت برخيزد. اگر براي خودت برنخيزد، براي ديگري نيز برنخواهد خاست زيرا هر كس ديگري از تو به خودت دورتر است.
مانند پرتاب سنگ به درون درياچه‌اي آرام است. نخستين موج، در اطراف آن سنگ به وجود مي‌آيد و سپس امواج منتشر مي‌شوند و دور مي‌گردند. نخستين موج عشق بايد در اطراف خودت شكل بگيرد. انسان بايد بدن خودش را دوست بدارد، روح خودش را دوست بدارد. انسان بايد، تماميت وجودش را دوست بدارد. اين طبيعي است؛ وگرنه، هرگز قادر به بقا نخواهي بود؛ و اين زيباست، زيرا كه تو را زيبايي مي‌بخشد. كسي كه خودش را دوست دارد، باوقار و متين مي‌گردد. كسي كه خودش را دوست دارد حتماً ساكت‌تر، مراقبه‌گون‌تر و شاكرتر از كسي است كه خودش را دوست ندارد.


اگر خانه‌ات را دوست نداشته باشي، آن را تميز نخواهي كرد؛ آن را رنگ‌آميزي نخواهي كرد، اطراف آن را با گل‌هاي نيلوفر، تزئين نخواهي كرد. اگر خودت را دوست نداشته باشي، در اطراف خودت باغچه‌اي زيبا نخواهي آفريد، تو خواهي كوشيد تا نيروهاي بالقوه‌ات را رشد دهي و هر آنچه را كه در وجود داري بيان و آشكار سازي. اگر عاشق خودت باشي، بر خودت باران عشق خواهي باريد و خويشتن را از آن تغذيه خواهي كرد و اگر عاشق خودت باشي، حيرت‌زده خواهي شد: ديگران نيز تو را دوست خواهند داشت. هيچ‌كس فردي را كه عاشق خودش نباشد، دوست نخواهد داشت. تو، اگر نتواني حتي خودت را دوست بداري، چه‌كس ديگري زحمت آن را خواهد كشيد؟ و كسي كه خودش را دوست نداشته باشد، نمي‌تواند خنثي بماند. يادت باشد، در زندگي هيچ‌چيزي خنثي نيست.
چنين كسي، نفرت دارد، بايد متنفر باشد ـ زندگي نمي‌تواند خنثي باشد. زندگي هميشه انتخاب است. اگر دوست نداشته باشي، به اين معني نيست كه مي‌تواني فقط در حالت دوست نداشتن باشي.
و كسي كه نفرت داشته باشد مخرب مي‌گردد و كسي كه از خودش نفرت داشته باشد، از سايرين نيز متنفر خواهد بود. او پيوسته در خشم، عصبيت و خشونت است. چنين شخصي، چگونه مي‌تواند اميدوار باشد كه ديگران دوستش بدارند؟ تمام زندگي‌اش نابود خواهد شد. عشق ورزيدن به خود، يك ارزش مذهبي والاست.
من به شما، عشق به خود را مي‌آموزم. ولي به ياد بسپار، عشق به خود، غرور نفساني نيست، ابداً چنين نيست. در واقع، درست بر خلاف آن است. كسي كه خودش را دوست داشته باشد، درخواهد يافت كه خودي در او وجود ندارد. اين يكي از اسرار كيمياگري است كه بايد آموخته، درك و تجربه شود: «عشق، هميشه نفس را ذوب مي‌كند». هر گاه عشق بورزي، «خود» از بين مي‌رود. وقتي عاشق زن يا مردي هستي، دست‌كم براي چند لحظه كه عشق واقعي وجود داشته باشد، خودي در تو نخواهد بود، نفسي در كار نخواهد بود.
عشق و نفس نمي‌توانند با هم وجود داشته باشند. مانند نور و تاريكي هستند: وقتي نور بيايد، تاريكي ناپديد مي‌شود. اگر خودت را دوست داشته باشي، شگفت‌زده خواهي شد. عشق به خود، يعني از ميان رفتن خود. در عشق به خود، خودي وجود نخواهد داشت.
تضاد در اينجاست، عشق به خود كاملاً بيخودي است. اين عشقي خودخواهانه نيست. زيرا هر جا نور باشد، تاريكي نيست و هر جا عشق باشد، نفس نيست.
عشق، نفس يخ‌بسته را ذوب مي‌كند. نفس، مانند قطعه‌اي از يخ است و عشق مانند خورشيد بامدادي. گرماي عشق مي‌آيد و نفس را ذوب مي‌كند. هر چه خودت را بيشتر دوست بداري، نفس كمتري در خودت خواهي يافت.
و آنگاه اين عشق، به مراقبه‌اي بزرگ مبدل خواهد شد، يك گام بزرگ به سوي خداوند. تا جايي كه به عشق به خود مربوط مي‌شود، تو اين را نمي‌داني، زيرا تو خودت را دوست نداشته‌اي. ولي ديگران را دوست داشته‌اي؛ لمحاتي از آن، شايد، برايت روي داده باشد. شايد لحظات كيميايي را داشته‌اي كه در آن، ناگهان تو نبوده‌اي و فقط عشق وجود داشته، تنها انرژي عشق جاري بوده، از هيچ مركزي، از هيچ‌جا به هيچ‌جا. وقتي دو عاشق با هم نشسته باشند، دو هيچ كنار هم نشسته‌اند، دو صفر و زيبايي عشق در همين است، تو را كاملاً از خويشتن تو، تهي مي‌سازد.
خودت را به درون عشق بريز تا در دنياي درون، فضايي ايجاد شود. زيرا خداوند وقتي وارد مي‌شود كه در درون تو فضايي براي او باشد و فضايي بزرگ مورد نياز است، زيرا تو بزرگ‌ترين ميهمان را دعوت مي‌كني. تو تمام هستي را به درونت دعوت مي‌كني. تو به يك هيچ بي‌نهايت نياز داري. بهترين راه براي هيچ شدن، عشق است.
پس يادت باشد، غرور نفساني ابداً عشق به خود نيست. غرور نفساني، درست نقطه مقابل آن است. كسي كه قادر نبوده، خودش را دوست بدارد، نفساني مي‌گردد. غرور نفساني را روان‌شناسان، «خودشيفتگي» مي‌خوانند.
شايد تمثيل نارسيوس را شنيده باشيد: او عاشق خودش شد. با نگاه كردن به سطح درياچه، او عاشق تصوير خودش شد.
حالا تفاوت را ببين: كسي كه عاشق خودش باشد، عاشق تصويرش نخواهد شد؛ او فقط خودش را دوست دارد. نيازي به آينه ندارد. او خودش را از درون مي‌شناسد. آيا تو نمي‌داني كه وجود داري؟ آيا براي اثبات وجودت نياز به سند و برهان داري؟ آيا به آينه نياز داري تا ثابت كند كه تو هستي؟ اگر آينه نبود تو به هستي و وجود خودت ترديد مي‌كردي؟
نارسيوس عاشق بازتاب صورت خود شد ـ نه عاشق خودش. اين واقعاً عشق به خود نيست. او عاشق بازتاب خودش شد؛ بازتاب، همان ديگري است. او دو تا شده بود، تقسيم شده بود. نارسيوس شكاف برداشته بود، او به نوعي شكاف شخصيتي دچار گشته بود. و اين براي بسياري از كساني كه مي‌پندارند عاشق هستند روي مي‌دهد. وقتي عاشق زني مي‌شوي، تماشا كن، هوشيار باش. شايد چيزي جز خودشيفتگي نباشد. چهره آن زن، چشمانش و كلامش، شايد هم چون درياچه نارسيس عمل كرده باشد و تو بازتاب وجود خودت را در آن ديده‌اي.

لطيفه:
دو عاشق در كنار ساحل دريا نشسته بودند، شبي مهتابي كه ماه تمام در آسمان مي‌درخشيد و امواجي عظيم در سطح دريا به وجود آمده بود. مرد با صداي بلند به دريا گفت «حالا موج‌هاي بزرگ‌ات را بياور! بالا بيا! موج‌هاي عظيم‌ات را نشان بده!» و امواجي بزرگ در سطح دريا پديد مي‌آمدند و به سوي ساحل هجوم مي‌آوردند.
زن نزديك‌تر شد و گفت «آه، من هميشه اين را مي‌دانسته‌ام كه تو يك معجزه‌گر هستي! حتي امواج دريا هم از تو اطاعت مي‌كنند!»
آري، چنين است. زن از مرد تمجيد مي‌كند و مرد از زن ـ يك تملق دو جانبه. زن مي‌گويد «هيچ‌كس به اندازه تو قوي و خوب نيست!» تو بزرگ‌ترين انساني هستي كه خدا آفريده. حتي اسكندر كبير هم با تو قابل مقايسه نيست!» و تو باد مي‌كني، سينه‌ات دو برابر مي‌شود و سرت شروع مي‌كند به باد كردن. و تو به زن مي‌گويي «تو بزرگ‌ترين مخلوق خدايي. حتي كلئوپاترا نيز به زيبايي و وقار تو نبود. هيچ زني مانند تو زيبا آفريده نشده!» اين چيزي است كه شما عشق مي‌خوانيد! اين يعني خودشيفتگي: مرد، درياچه‌اي آرام مي‌گردد مي‌شود و زن را بازتاب مي‌كند و زن درياچه‌اي آرام مي‌گردد و مرد تصوير خودش را در او مي‌بيند. در واقع نه‌تنها واقعيت ديگري را بازتاب نمي‌كنند، بلكه آن را تزئين هم مي‌كنند و به هزار و يك شكل آن را زيباتر جلوه مي‌دهند. اين چيزي است كه مردم عشق مي‌خوانند. اين عشق نيست، اين يك ارضاي نفس دو جانبه است.
عشق واقعي، چيزي از نفس نمي‌شناسد. عشق واقعي از همان ابتدا از بي‌نفس آغاز مي‌كند.
طبيعتاً، تو اين بدن را داري، اين وجود، و تو در آن ريشه داري پس از آن لذت ببر، آن را غني كن و آن را جشن بگير. مسئله‌ غرور يا نفس در كار نيست، زيرا تو خودت را با هيچ‌كس مقايسه نمي‌كني. نفس، فقط با مقايسه وارد مي‌شود. عشق به خود مقايسه نمي‌شناسد. تو، خودت هستي،‌ همين. تو نمي‌گويي كه ديگري از تو پست‌تر است؛ تو ابداً مقايسه نمي‌كني. هر گاه مقايسه پيش آمد، بدان كه عشق وجود ندارد و راهكار ظريف، نفس است.
نفس، از طريق مقايسه به زندگي ادامه مي‌دهد. وقتي به همسرت مي‌گويي «دوستت دارم»، اين يك چيز است؛ ولي وقتي به زني مي‌گويي «كلئوپاترا در برابر تو هيچ است» اين چيز ديگري است، درست نقطه مقابل است. چرا كلئوپاترا را به ميان آوردي؟ آيا نمي‌تواني اين زن را بدون به ميان كشيدن كلئوپاترا دوست بداري؟ كلئوپاترا براي اين آمده تا نفس را باد كند. همين مرد را دوست بدار؛ چرا اسكندر كبير را به ميان مي‌آوري؟
عشق، مقايسه نمي‌شناسد. عشق بدون مقايسه دوست مي‌دارد. پس هر گاه مقايسه وجود داشت، به ياد آر كه غرور نفساني و خودشيفتگي است نه عشق، و تنها آنگاه كه مقايسه حذف شد، عشق خواهد بود: چه به خود و چه به ديگري. در عشق واقعي، تقسيم‌بندي وجود ندارد. عشاق در درون يكديگر ذوب مي‌شوند. در عشق نفساني، تقسيمات بزرگي وجود دارند: تقسيم عاشق و معشوق. در عشق واقعي ارتباطي وجود ندارد. بگذار تكرار كنم. در عشق واقعي ارتباطي وجود ندارد، زيرا ديگر دو فرد وجود ندارند كه به هم مرتبط باشند. در عشق واقعي فقط عشق وجود دارد، يك شكوفايي، يك رايحه، يك ذوب شدن، يك ملاقات. فقط در عشق نفساني است كه دو نفر وجود دارند: عاشق و معشوق و هر گاه عاشق و معشوق وجود داشته باشند، عشق از بين مي‌رود. هر گاه عشق واقعي وجود داشته باشد، عاشق و معشوق، هر دو در عشق ناپديد مي‌شوند. عشق پديده‌اي بسيار عظيم است؛ تو نمي‌تواني در آن زنده بماني. عشق واقعي هميشه در زمان حال است. عشق نفساني هميشه يا در گذشته است و يا در آينده.
در عشق واقعي، خنكاي شهواني نيز وجود دارد. به نظر متناقض مي‌رسد. ولي تمام واقعيت‌هاي بزرگ زندگي متناقض‌اند و براي همين من آن را «خنكاي شهواني» مي‌خوانم: گرما وجود دارد، ولي داغي در آن نيست، مسلماً گرما هست، ولي همچنين خنكي نيز هست. يك حالت آرام، خنك و تحت كنترل. عشق، انسان را كمتر تب‌آلوده مي‌سازد. ولي اگر عشق نفساني باشد، آنگاه داغي بسيار وجود دارد. آنگاه شهوت مانند تب وجود دارد و خنكايي نخواهد بود.
اگر اين موارد را به ياد داشته باشي، معيارهاي قضاوت را خواهي داشت. اما به ياد داشته باش كه انسان بايد از خود شروع كند. راه ديگري نيست. انسان بايد از جايي كه هست شروع كند.
خودت را دوست بدار، شديداً عاشق خودت باش و در همين عشق، غرور تو، نفس تو از ميان خواهد رفت. و هر گاه نفس تو از ميان رفت، عشق تو، به ديگران نيز خواهد رسيد. و اين ديگر ارتباط نيست، بلكه سهيم شدن است. و اين ديگر رابطه فاعل/ مفعولي نيست، بلكه ذوب شدن و با هم بودن است، ديگر تب‌آلوده نخواهد بود، يك احساس شديد اما خنك خواهد بود. هم خنك و هم گرم. اين عشق، نخستين طعم از متناقض بودن زندگي را خواهد چشاند.